Compositieopdrachten, radiozendtijd, jury’s, besturen, muziekprijzen: allemaal vlakken waarop vrouwelijke componisten zwaar zijn ondervertegenwoordigd. Toch heerst er in het MCN Muziekcafé over de componerende vrouw ook optimisme.

Dat een vrouw componeert, is nog steeds niet vanzelfsprekend. ‘Onzichtbaar’, is een woord dat meerdere keren valt tijdens dit muziekcafé in het Amsterdamse Spui 25. Toch zíjn ze er wel, die vrouwelijke componisten. Fluitiste Eleonore Pameijer opent de avond met een vogelvlucht door de geschiedenis. Ze vertelt fascinerende anekdotes; natuurlijk over Fanny Mendelssohn die werd tegengewerkt door haar vader, maar ook over Germaine Tailleferre, wier jaloerse echtgenoot inkt over haar partituren gooide, en over de begaafde, maar nu bijna vergeten Rosy Wertheim.

Pameijer leest een citaat voor van Clara Schumann, die twijfelde aan haar eigen talent en zich afvroeg of een vrouw wel bestemd was om te componeren. Zelfs werd Eleonore zich pas geleidelijk bewust van de ongelijke positie van vrouwelijke componisten. Toen zij commissies kon verstrekken voor tien opdrachten, ging er geen één naar een vrouw. Een journalist zette haar aan het denken. “Toen begon het te knagen.”
Latere compositieopdrachten verstrekte zij aan zowel mannen als vrouwen. Ze ziet met tevredenheid dat het aantal actieve vrouwelijke componisten stijgt.

Overtuiging en protest
De tweede spreker, hoboïste en componiste Maud Sauer, is niet iemand die stil in een hoekje zit te wachten tot ze een kans krijgt aangereikt. Met veel flair gooit ze een aantal vragen de zaal in. “Zijn vrouwelijke componisten wel zichtbaar genoeg? Zijn ze onvoldoende overtuigd van hun eigen kwaliteit? Nemen ze het vak wel serieus? Bij het komende seizoen van de Zaterdag Matinee zijn er elf compositieopdrachten naar een man gegaan, en nul naar een vrouw. Is daar wel tegen geprotesteerd? Hebben componerende vrouwen last van het glazen plafond? Of van de plakkende vloer?”

Maud is strijdvaardig, maar ook voor haar was componeren geen vanzelfsprekendheid. “Ik dacht dat het iets voor heiligen was!”
Ze moedigt vrouwelijke componisten aan om zélf actief te werken aan zichtbaarheid: door na te denken over hun doelgroep, door de publiciteit op te zoeken, door de juiste coalities te sluiten. Er moet nog veel gebeuren, maar net als Eleonore is Maud optimistisch.

Hard werken
De sprekers hebben genoeg stof gegeven om over te discussiëren bij de paneldiscussie onder leiding van Andrea van Pol. De uitbundige composer/performer Anne La Berge heeft een zelfbewuste uitstraling, maar stond toch voor dezelfde drempel als veel vrouwelijke componisten. “Mijn oudtante vroeg waarom ik geen componist was, want ‘als fluitist ben je niemand meer als je sterft’. Ik antwoordde haar dat ik geen componist kón worden, omdat vrouwelijke componisten niet bestaan.”
Componist Renske Vrolijk is met haar enorme werklust een toonbeeld van de moderne componerende vrouw. Ze heeft de laatste tien jaar een ‘gestage stroom aan opdrachten’, iets wat niet elke componist is gegeven. “Het is vooral heel hard werken”, zegt ze. “Ik krijg ook honderd keer nee en één keer ja.”

Hier ben ik
Marieke de Kort werkt niet in het muziekveld, maar herkent de verhalen. “De discussie is overal hetzelfde. Dit speelt ook bij ondernemers.” Zij heeft een adviesbureau en een online community opgericht voor vrouwelijke ondernemers. Regelmatig merkt ze dat vrouwen onzichtbaar blijven en niet opboksen tegen de harder schreeuwende mannen. “Ik heb niet het idee dat vrouwen zich durven uitspreken: ik ben componist, hier ben ik, dit doe ik.”

Onderzoeker en universitair docent Philomeen Lelieveldt is het met Marieke eens. Daarnaast vindt ze dat ook in de muziek het ‘old boys network’ een grote rol speelt. “Succes hebben is ook: zorgen dat je de juiste coalities sluit.”
Dat dit van groot belang is, blijkt wel als Anne La Berge een somber cijfer noemt: onder de 144 commissieleden die in de afgelopen periode opdrachten konden verstrekken, bevonden zich vier vrouwen. “Dat heeft sterke invloed op wie een opdracht krijgt.”

Oplossingen
Als er afsluitend wordt gesproken over oplossingen, volgen de ideeën elkaar in rap tempo op, zowel binnen het panel als in de zaal. Mariekede Kort vindt het belangrijk om bij de selectie van commissies en jury’s continu vrouwennamen onder de aandacht te brengen. Zelf doet zij dit ook bij bijvoorbeeld ondernemersprijzen. Ze wijst op de mogelijkheid van social media om jezelf zichtbaarder te maken. Ook denkt ze dat er gewerkt kan worden aan de ondernemersvaardigheden van componisten. “Daar besteden opleidingen veel te weinig aandacht aan.”
Renske Vrolijk denkt dat het essentieel is om te kunnen omgaan met teleurstellingen, als je componist wilt zijn. “Een van de belangrijkste mentoren die ik heb gehad, was een aandeelhouder van een ict-firma. Hij leerde me om afwijzingen niet persoonlijk te nemen.”

Daarnaast pleit ze voor meer samenwerking: “Ik zorg dat ik met allerlei musici en ensembles goede relaties onderhoudt, zij zijn van levensbelang.”
Veel kwesties gelden, zoals Anne La Berge terecht opmerkt, niet alleen voor vrouwelijke maar ook voor mannelijke componisten. Ook zij moeten zichzelf zichtbaarder maken om de muziek te laten voortleven. De panelleden vinden het jammer dat er zo weinig mannen in het publiek zijn. “We moeten het samen doen.”

Tekst: Renate Sun-Louw