Duitse baby’s huilen omlaag, Franse baby’s omhoog. Deze en meer spannende feiten kwamen voorbij tijdens de conferentie Muziek en het Brein, een initiatief van Muziek telt!, de landelijke campagne van Muziek Centrum Nederland, het Fonds voor Cultuurparticipatie en Kunstfactor om het belang van muziek maken in en buiten het onderwijs onder de aandacht te brengen.

Keynotespeakers Prof. Dr. Henkjan Honing, Prof. Dr. Eric Scherder en Prof. Dr. Dick Swaab hielden met levendige presentaties het publiek in de ban. Een kleine driehonderd mensen waren naar Muziek en het Brein in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam gekomen. De drie professoren werkten op deze dag naar een gezamenlijke conclusie toe: muziek verrijkt het brein. Muziek hoort onlosmakelijk bij ons, mensen. Wij hebben er baat bij. Of in de woorden van hoogleraar popmuziek Tom ter Bogt, die het startschot van de conferentie gaf: ‘Muziek is goed voor een mens en de mensheid.’

Iedereen is muzikaal
Maar hoe zit het nu met die Duitse en Franse baby’s? Met dat voorbeeld opende de enthousiaste professor in muziekcognitie, Henkjan Honing, zijn betoog. ‘Nog maar enkele dagen oud, kunnen baby’s al intonatiepatronen herkennen en uitoefenen’, licht hij toe. Een van de bewijzen voor muzikale aanleg die hij in zijn aanstekelijke presentatie aanvoert. Hij is ervan overtuigd dat iedereen muzikaal is. ‘a-muzikaliteit is de uitzondering.’
Daarmee bedoelt hij dat mensen een relatief gehoor en maatgevoel hebben. Zelf heeft hij onder meer onderzoek gedaan naar maatgevoel bij baby’s. Hij laat voorbeelden zien, waaruit blijkt dat de kinderen van zes maanden oud al reageren op een ritmische onregelmatigheid.
Zijn betoog beperkt zich niet tot het aantonen van muzikaliteit bij mensen. Hij laat ook zien dat muziek een positieve invloed heeft op het brein. Dit doet hij door een onderzoek aan te halen onder zesjarigen. De groep kinderen die muziekles volgde, gaat significant meer vooruit op een IQ-schaal dan de groep kinderen die géén muziekles kreeg. ‘Muzieklessen hebben een positieve invloed op onze cognitieve vaardigheden.’

Muziek versterkt
Neuropsycholoog Erik Scherder weet als geen ander hoe belangrijk het is om de hersenen in goede conditie te houden. Hij is gespecialiseerd in dementie. Met grote gebaren en grappen, en gewapend met prachtige scans van oplichtende gebieden in de hersenen, toont hij het publiek aan hoe belangrijk het is om het brein te stimuleren. Met name tot het 25e levensjaar kan een ‘verrijkte omgeving’ veel opleveren. Het is belangrijk om de hersenen uit te blijven dagen, met een studie, door te sporten...en zeker ook met muziek. ‘Zo bouwt u een cognitieve reserve op, waardoor een eventuele ziekte later zichtbaar wordt’. Muziekles en andere uitdagingen voor het brein helpen zo om dementieverschijnselen tot op hogere leeftijd op afstand te houden. Met verklaringen als ‘De hippocampus speelt een geweldig belangrijke rol bij het geheugen. En muziek heeft een versterkend effect op dat gebied’, maakt Scherder ook voor leken inzichtelijk wat de invloed van muziek op het brein is.

Muziektherapie
‘Het brein is hip, en dat is voor een groot gedeelte aan hem te danken.’ Met die woorden nodigt gespreksleider Paul Witteman neurobioloog Dick Swaab op het podium. ‘Muziek kan ook schade veroorzaken’, gooit hij een knuppel in het muziekliefhebbende hoenderhok. Hij wijst op discodoofheid, eleptische insulten bij het horen van muziek, en een hersenbloeding bij een trompettist. Maar, deze gevaren daargelaten, komt hij ook met tal van voorbeelden waarbij muziek ondersteunt bij het herstel van ziekten.
‘Pasgeborenen kunnen de tune herkennen van de soap waar hun moeder tijdens de zwangerschap naar keek’, vertelt hij over de vroege ontwikkeling van het muzikale brein. ‘Bij te vroeg geborenen verbetert de zuurstofopname bij het luisteren naar muziek. De melkproductie van koeien verbetert als zij muziek aangeboden krijgen, en’, voegt hij daar aan toe, ‘dat geldt ook voor de borstvoeding van de vrouw.’
Hij wijst op onderzoek naar gebruik van muziek bij kinderen met autisme, waar een duidelijk positief effect uit blijkt. Ook zijn er onderzoeken waaruit blijkt dat mensen dankzij muziektherapie sneller herstellen van een depressie. Mensen met Alzheimer vertonen met behulp van muziektherapie minder angst en minder gedragsstoornissen.
Wat muziek in de praktijk betekent, blijkt uit het optreden van mevrouw Van der Brug. Zij lijdt al tien jaar aan vasculaire dementie, maar speelt nog altijd piano. Eric Scherder, die haar enkele jaren eerder heeft leren kennen, is ontroerd door haar spel.
‘Ik heb veel steun aan muziek’, zegt mevrouw Van der Brug zelf. Ze speelt twee stukken, moet af en toe zoeken naar de juiste noten, maar heeft bij het tweede stuk zelfs geen bladmuziek nodig.

Muziekonderwijs
Paul Witteman heeft een belangrijke target gesteld voor de dag: niet alleen kennismaken met de laatste stand van zaken op wetenschappelijk gebied, maar ook concreet kijken wat we met deze kennis kunnen doen. In een rondetafelgesprek tussen Aaltje van Zweden (Stichting Papageno), Paul Vogelzang (EduArt), Luc Ponet (Inspecteur Kunstonderwijs Vlaanderen) en Sipke Postma (Spaarndammerhoutschool Amsterdam) wordt hevig gediscussieerd over de toepassing van muziekonderwijs. Hoewel geldgebrek een veelgenoemd obstakel is, blijkt de drijfveer om kinderen in contact te brengen met muziek groot. De zaal vol muziekdocenten en muziektherapeuten discussieert volop mee. Ieder heeft zijn eigen persoonlijke oplossingen. Want dát muziekonderwijs belangrijk is, behoeft in deze setting geen betoog. ‘Door muziek presteren kinderen ook beter op andere vakgebieden’, is een veelgehoorde ervaring uit de praktijk. ‘Kinderen wíllen muziek maken, het is een belangrijke motivator’, is een ander geluid uit de praktijk. Toch is er nog veel inzet nodig, voordat muziekles een vanzelfsprekend onderdeel van het basisonderwijs is. ‘Het gaat niet alleen om geld. Het is ook een verandering in attitude.’
Muziek telt!-ambassadeur Edwin Rutten kaapt bij de afsluitende vragenronde de microfoon en laat met een jazzimpro de zaal meezingen. ‘Muziek in de praktijk, dat willen we zien. Dat is van het grootste belang.’

Tekst: Renate Sun-Louw