Muziek Centrum Nederland: Willem Jeths

Hedendaags

Componist op de voorgrond

NPS Portret

Bekijk Het Palet van Jeths hier>>

Willem Jeths

Willem Jeths (1959) heeft naam gemaakt als componist van de klankkleur. Zijn oeuvre, waarin de rode draad wordt gevormd door een reeks concerti voor uiteenlopende instrumenten, van klarinet en piano tot flügelhorn en bandoneon, laat zich beluisteren als een zoektocht naar nieuwe klankmogelijkheden, gerealiseerd met ingenieuze instrumentaties en soms onorthodoxe speeltechnieken. Maar met die fascinatie voor klankkleur is niet alles gezegd. Minstens zo karakteristiek is Jeths' project om vanuit een ogenschijnlijk bekende toontaal, met gebruikmaking van stijlmiddelen en gestes die stammen uit eerdere periodes van de muziekgeschiedenis, en voortbouwend op de daaraan verbonden psychologie en verwachtingspatronen, uitdrukking te geven aan een hoogstpersoonlijke klankwereld.

‘Ook het thema van de dood,’ zegt Jeths, ‘zowel in letterlijke als in overdrachtelijke zin, is in mijn muziek allengs belangrijker geworden.’ In zijn opera Hôtel de Pékin uit 2008 was het bijvoorbeeld de keizerin die door haar liefdesdood niet alleen zichzelf verloste, maar tevens ruimte maakte voor het Chinese Rijk om in een nieuwe gedaante te worden herboren. Ook verwerkte hij meermalen het beroemde ‘doodsakkoord’ van Mahler in zijn partituren, bijvoorbeeld in een nieuw werk voor het Koninklijk Concertgebouworkest dat aan het einde van 2010 in première zal gaan. Zelf spreekt Jeths van een moment dat zich in vrijwel al zijn werken, doorgaans tegen het einde, voordoet, waarin het gepresenteerde muzikale materiaal een transformatie doormaakt en naar een hoger plan wordt getild.

Zo'n transformatiemoment doet zich ook voor in Jeths' tweede vioolconcert, dat in de ZaterdagMatinee van 22 mei 2010 in première gaat. Het concert kreeg de titel Diptych portrait mee, maar is geen dubbelportret in de gebruikelijke zin van die aan de schilderkunst ontleende term; het is een dubbelportret van twee facetten of twee tijdsfasen van een enkele ‘persoon’. Anders dan zijn eerste vioolconcert Glenz (1996), waarin de solist verweven is met het orkest en zijn omringende ‘paranimfen’, heeft Jeths Diptych portrait volledig opgebouwd vanuit de soloviool, die veel meer zelfstandig opereert. De solopartij is het geportretteerde ‘personage’, dat door te ‘leven’, door zich in klank te transformeren, de mogelijkheid heeft om op een hoger plan te geraken en op te lossen uit zijn gespletenheid. Het met veel slagwerk uitgeruste orkest plaatst die ontwikkeling in kleurrijk perspectief.

Joep Stapel

Concerten

Zaterdag 22 mei 2010: Vioolconcert no 2 -Diptych portrait-. Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Reinbert de Leeuw.

ZaterdagMatinee, Concertgebouw Amsterdam, 14.15 uur.

3 karakteristieke uitspraken van Willem:

Ook al ben ik opgevoed met het serialisme, en lijkt nu een restauratieve tendens het huidige componeren in belangrijke mate te bepalen, mijn werkwijze ontwikkelt zich onafhankelijk van welke mode of voorschrift dan ook. Ik kies telkens uit elke traditie díe elementen die dienstbaar zijn aan mijn hoogstpersoonlijk idioom. Het lijkt of ik eclectisch te werk te ga maar ik zet het gekozen materiaal geheel naar mijn eigen hand. Ik voel me een pionier in mijn experimenten met klank die ik toepas op dat negentiende-eeuwse vehikel, het symfonieorkest. Ik laat de musici zijde en papier scheuren, glas breken, op blokken hout slaan.

Ik streef naar raffinement in klank en klankkleur. Ik houd van ongebruikelijke combinaties, glissandi, contrasten, die ik heel intuïtief toepas. Daarmee verrijk ik mijn mogelijkheden tot expressie.

Ik ben er achter gekomen dat ik een echte operacomponist ben. De manier van werken waarbij je maar één deel bent in een groot geheel van tekst, beeld, regie en muziek. Het kloppen en zagen in de werkplaatsen. De geur van het theater. Het met zijn allen bijdragen aan een Gesamtkunstwerk. Dat alles mobiliseer je met wat je bedenkt en schrijft aan je keukentafel.

: foto: Gerrit Schreurs

beknopt persoonlijk portret

Willem Jeths houdt van:
Italië. Het zuidelijke, mediterrane. De manier waarop ze daar in de keuken werken. De vrijheid en transparantie in de muziek. Door de oudheid, de middeleeuwen en de renaissance is dat land toch de bakermat van onze cultuur.

Willem Jeths laat zich inspireren door:
In de muziek voel ik me verwant met Alban Berg, Gustav Mahler, György Ligeti en Sofia Goebaidoelina. Schrijvers die me beïnvloed hebben zijn Thomas Mann met Der Zauberberg en Doktor Faustus, de dichter Paul Celan met zijn kernachtige gedichten waarin dood en dans hand in hand gaan. Ook voel ik me aangetrokken tot symbolist Georg Trakl en de decadentie van Les chants de Maldoror van Lautréamont.