Hedendaags
Archief
Op de voorgrond: Duizend kwartetten
Duizend kwartetten
Emile Wennekes’ onderzoek naar de Nederlandse strijkkwartetcultuur
Door Joep Stapel | 17 augustus 2010 | 12:15
Musicoloog Emile Wennekes, hoogleraar in Utrecht, deed in de beginjaren van deze eeuw onderzoek naar strijkkwartetten in Nederland. Daarbij richtte hij zich zowel op de uitvoerende ensembles als op de voor strijkkwartet gecomponeerde werken. De programma's van het Orlando Festival en de Zeister Muziekdagen, met daarin een hoofdrol voor het tienjarige Matangi Quartet, geven aanleiding tot een terugblik op Wennekes' bevindingen.
Toen Emile Wennekes in 2000 benoemd werd tot bijzonder hoogleraar Nederlandse Muziekgeschiedenis na 1600 aan de Universiteit Utrecht zocht hij naar een onderwerp dat hem in staat zou stellen een ruime invulling aan die leeropdracht te geven. Het volgen van de ontwikkeling van een genre bleek daarvoor bij uitstek geschikt, omdat op die manier een periode van eeuwen kan worden bestreken. ‘Bovendien is het strijkkwartet de mooiste bezetting die er bestaat,’ zegt Wennekes. ‘Het is de meesterproef voor elke componist.’
Het werd een uitermate tijdrovend onderzoek. ‘Tegenwoordig zijn we gewend aan strijkkwartetpartituren waarin de partijen netjes onder elkaar staan, maar die vorm is pas gaandeweg de negentiende eeuw ontwikkeld. Van ouder materiaal heb je doorgaans vier losse partijen, die je voor een goede indruk eigenlijk op vier afzonderlijke lessenaars zou moeten opstellen.’ Toen hij begon schatte Wennekes het complete bestand van Nederlandse strijkkwartetten op zo'n driehonderd; inmiddels heeft hij er meer dan duizend gecatalogeerd. Tot dusver had nog niemand een dergelijk overzicht over dit genre, dat niet alleen vanuit academisch perspectief waardevol is, maar ook met het oog op het publiek, dat nu opnieuw kennis kan nemen van muzikale hoogtepunten die onterecht onder het stof bedolven waren geraakt. ‘Zo heb ik bijvoorbeeld het strijkkwartet van Willem Kes, de eerste dirigent van het Concertgebouworkest, boven water gekregen,’ zegt Wennekes, ‘een prachtig kwartet dat onterecht in vergetelheid was geraakt en dat door het Utrecht String Quartet voor het eerst weer is uitgevoerd.’
Een andere vondst die Wennekes deed in het archief van het Nederlands Muziek Instituut was het derde strijkkwartet van Johannes Verhulst (1816-1891), waarvan het bestaan voorheen alleen uit secundaire bronnen kon worden afgeleid. In het Teleac-programma Jota! vertelde hij in 2002 onder meer over deze ontdekking, afgewisseld met een uitvoering van het werk door het Utrecht String Quartet.
Teleacprogramma Jota! – Kwartetten in kaart
Als producer bij MGN, een van de voorgangers van MCN, werkte Wennekes indertijd aan een cd-reeks om zulke hoogtepunten vast te leggen. Een strijkkwartet kun je niet met drie repetities opnemen, dus zoiets vergt een grote investering van tijd en geld. Maar de beloning kan ook groot zijn, getuige bijvoorbeeld de cd String quartets from the twenties van het USQ, met onder andere het zesde van Bernard van Dieren en het enige strijkkwartet van Henriëtte Bosmans, waarvan men hier het impressionistisch getinte openingsdeel, Allegro molto moderato, kan beluisteren:
In 2004 werd Wennekes benoemd tot algemeen hoogleraar aan de Universiteit Utrecht met de meer algemene leeropdracht Muziekgeschiedenis na 1800 en sinds een paar jaar is hij tevens onderwijsdirecteur van het departement Media- en Cultuurwetenschappen. Zijn huidige onderzoek staat in het teken van de ‘mediatisering van muziek’, een zeer actueel onderwerp; hiertoe heeft hij onder de vlag van de International Musicological Society de succesvolle studiegroep Music and Media (MaM) opgericht. Een en ander brengt met zich mee dat hij momenteel nauwelijks nog toekomt aan het strijkkwartetonderzoek – maar de kwartetten laten hem niet los; in 2008 en 2009 publiceerde hij in Mens en Melodie een verslag in vier delen van zijn onderzoek, en een definitieve publicatie in boekvorm ligt nog in het verschiet.
Wennekes’ onderzoek viel samen met een periode van bloei in de Nederlandse strijkkwartetcultuur, met de oprichting van de succesvolle Nederlandse Strijkkwartet Academie door Stefan Metz van het Orlando Kwartet, die het afgelopen decennium talloze kwartetten heeft opgeleid. Momenteel studeert onder andere het Ragazze Kwartet aan de NSKA, en tot de eerdere kwartetten die er de voltijdopleiding afrondden behoort het Matangi Quartet, dat dit jaar zijn tienjarig bestaan viert en met een veelzijdig programma centraal staat tijdens het Orlando Festival. Ook gedurende de Zeister Muziekdagen kan men deze zomer volop genieten van het zonnige kwartettenklimaat, met Nederlandse bijdragen van zowel het Utrecht String Quartet als het Matangi Quartet. Chiel Meijering componeerde zijn strijkkwartet Caixa de Dolços speciaal voor het tienjarig bestaan van Matangi; bekijk hier een uitvoering ervan bij van bij NPS Podium:
Meer luisteren?
Meer Nederlands repertoire door het Utrecht String Quartet en het Matangi Quartet
Utrecht String Quartet Live op radio 4: Lex van Delden - Strijkkwartet nr. 2
Matangi Quartet bij Vrije Geluiden: Oene van Geel - Sivuca
Utrecht String Quartet: arrangementen van Jan Pieterszoon Sweelinck door B. van den Sigtenhorst Meyer, Chiel Meijering & Samuel Vriezen
Matangi Quartet in De Artiestenfoyer - Het Gesprek:
Interview door Frénk van der Linden met o.a. muziek van Bartók en Beethoven en een fragment uit het Vierde Strijkkwartet ‘Música da Feria’ van Silvestre Revueltas (1899-1940) dat ook op het programma van het Orlando Festival staat.
Meer weten?
Werken voor strijkkwartet van Nederlandse componisten in de webshop
Muziek Informatie Centrum
Bladmuziek, audio, video zien & beluisteren op afspraak in het MIC, Amsterdam.
Joep Stapel studeerde muziekwetenschap en filosofie aan de UvA en schrijft voor o.a. het Concertgebouw en het Holland Festival. Bij tentoonstellingsruimte W139 begeleidde hij leesgroepen over Roland Barthes en Thomas Pynchon.
Op de voorgrond
Actuele muzikale gebeurtenissen in en uit Nederland, uitgelicht door prominente muziekjournalisten.
