Hedendaags
Archief
Op de voorgrond: Nederlandse kamermuziek
Programmeren met Nederlandse Muziek is onderwerp van een inleiding die Leo Samama op 11 oktober houdt tijdens de Dag van de Klassieke Muziek 2010.
In die inleiding gaat hij in op het maken van keuzes uit het boeiende, maar voor velen niet zo bekende repertoire. Daarbij besteedt hij aandacht aan het uitzetten van mogelijke programmalijnen en aan verband met de actualiteit.
Hieronder introduceert Samama drie hoogtepunten uit de Nederlandse kamermuziek van de afgelopen eeuw.
Op het gevaar af vele mooie, onbekende Nederlandse werken terzijde te moeten schuiven, zijn er drie meesterwerken die ik toch telkens weer onder de aandacht wil brengen: het Octet (1952) van Henk Badings (1907-1987), de Fluitsonate (1979) van Rudolf Escher (1912-1980) en het Pianotrio (1984) van Tristan Keuris (1946-1996).
Geen van de drie werken is baanbrekend in de technische zin van het woord. Elk van de drie is echter wel een werk dat ertoe doet, domweg omdat het prachtige muziek is die je ook na het beluisteren ervan lang bijblijft. In mijn geval vanaf de eerste dag dat ik elk van deze composities voor het eerst hoorde: Badings als tiener op een grammofoonplaat door het Wiener Philharmonisches Oktett, Escher en Keuris direct na het ontstaan ervan, door de musici aan wie ze zijn opgedragen, het fluit-pianoduo Rien de Reede en Theo Bles en het Mendelssohn Trio.
Henk Badings: Octet (1952)
Het Octet van Henk Badings past geheel in een belangrijke traditie van romantische, expressieve kamermuziekwerken. De bezetting verwijst direct naar het Octet van Schubert. De kernachtige inductie aan het begin van het eerste deel (het contrast tussen veel energie en direct daar achteraan een beetje geweeklaag) is herkenbaar Badings, een eerste handtekening:
Voor de uitvoerende musici is deze muziek herkenbare kost. Het werk klinkt inderdaad als van lang geleden, eigenlijk van voor de tweede wereldoorlog in plaats van erna…. Maar wat is het toch goed geschreven! Badings maakt veel gebruik van achttoonsladders (g-gis-ais-b-cis-d-e-f in het Octet). Daarmee zet hij mineur en majeur tegenover elkaar en roept een wat onbestemde, soms zelfs ongemakkelijke atmosfeer op. Dat is zijn tweede handtekening.
Rudolf Escher: Fluitsonate (1979)
Met de Fluitsonate uit 1979 heeft Escher nog vlak voor zijn dood een indrukwekkend document afgeleverd. Hier spreekt een grote geest in nood. Rond een prachtige solo voor fluit zijn twee dramatische delen ontworpen. Het materiaal wordt zonder ophouden gevarieerd; nergens komt ook maar een maat in een zelfde gedaante terug. Als luisteraar word je geheel en al door deze muziek opgezogen. De werkelijke ontlading, hoewel eerder van een totale ineenstorting gesproken kan worden, vindt pas in de laatste maten van de finale plaats.
Bijzonder is de manier waarop Escher de liggingen en klankmogelijkheden van piano en fluit inzet. Natuurlijk, de fluit speelt geregeld in hoge liggingen, zoals we gewend zijn. Maar Escher benut ook de dramatiek en spanning van juist het laagste register, waardoor de fluit bijkans in de golvende pianopartij lijkt te verdrinken en toch steeds weer boven komt, stapje voor stapje.
Tristan Keuris: Pianotrio (1984)
Niet zonder reden herkende Escher in de zoveel jongere Tristan Keuris een zielsverwante componist. Ook Keuris verkoos bij het componeren een duidelijk voelbare tonale zwaartekracht in het vizier te houden. En ook Keuris is een lyricus, zij het van een andere soort dan Escher. Escher is de man van de lange lijnen, hoe complex en gekunsteld soms ook; Keuris bouwt ketens van motieven, intervallengroepen, samenklanken. Beiden verstonden de kunst van de voortdurende variatie met een somtijds labyrintisch resultaat.
Daarbij had Keuris een grote voorliefde voortdurende aanzetten te schrijven, als het nimmer gelijke springen op een springplank, die pas na vele herhalingen, steeds gevarieerde herhalingen, dat wel, tot een plons kunnen leiden. Bovendien hield hij ervan zijn materiaal hard te monteren. Hij schakelt snel en wendbaar. Daarin is hij bepaald geen romanticus als Escher.
Het Pianotrio is gebaseerd op één enkel tonenreservoir dat stap voor stap aan de luisteraar ontsloten wordt. Dit reservoir wordt telkens vanuit een andere invalshoek benaderd: nu eens dwars door alle partijen heen, dan weer rechtlijnig in briljante toonladderfiguren, nu eens in wijde harmonische kleuren, dan weer grillig en steeds wisselend van kleur. De overwegend statische, maar soms ook onverwacht beweeglijke werking van consonanten en dissonanten vloeit direct voort uit het tonenreservoir.
Zo hebben Badings, Escher en Keuris elk hun onvervreemdbaar eigen toontaal ontwikkeld, terwijl hun composities zowel onvervreemdbaar in de 20ste eeuw thuis horen als een betekenis, waarde en muzikale zeggingskracht hebben die het tijdelijke overstijgt. En daarom verdienen deze werken ook veel geprogrammeerd te worden.
Leo Samama (*1951) studeerde muziekwetenschappen in Utrecht en compositie bij Rudolf Escher. Hij was onder meer docent aan de conservatoria van Utrecht en Den Haag en aan de Universiteit Utrecht, programmeur bij het Residentie Orkest en directeur van het Nederlands Kamerkoor. Samama heeft vele composities geschreven en diverse boeken over muziek. Zie www.leosamama.nl.
Op de voorgrond
Actuele muzikale gebeurtenissen in en uit Nederland, uitgelicht door prominente muziekjournalisten.
