Ondanks de populariteit van Bach en Messiaen, ondanks een rijke Nederlandse literatuur van Jan Pieterszoon Sweelinck tot Peter-Jan Wagemans, beweegt de orgelmuziek zich in de marge van het muziekbestel. Het Internationaal Orgelfestival Haarlem maakt zich met nieuwe en recente Nederlandse stukken sterk voor behoud en revitalisering van een traditie. 

De paradox: zo sterk als het orgel sinds Sweelinck is verankerd in de nationale muziekcultuur, zo marginaal is op het eerste gezicht de rol van het instrument in de Nederlandse muziek van de twintigste eeuw. Het muziekestablishment bejegende het met een zekere vooringenomenheid. Met vriendelijk dedain (‘een goedgristelijk stuk’) blikte Peter Schat terug op zijn enige orgelwerk, de Passacaglia en Fuga Op. 1. Tristan Keuris verslikte zich toen het Concertgebouw hem benaderde voor een orgelconcert. Hij, componeren voor ‘Gods eigen accordeon’? Gelukkig bedacht hij zich, en hoe: zijn Orgelconcert (1992-1993) werd een meesterwerk.

Voor de beeldbepalende componisten van de twintigste eeuw is het orgel geen halszaak, zo blijkt uit hun werkoverzichten. Louis Andriessen, zoon van een organist, prefereert draai- en hammondorgels boven het instrument van zijn vader. Otto Ketting liet het bij een Concerto per organo (1953). Ton de Leeuw beperkte zich tot een Introduzione e Passacaglia (1949), een Ricercare (1952) en de Sweelinck-variaties (1972/1973). Matthijs Vermeulen en Willem Pijper, Jan van Vlijmen en Theo Loevendie negeerden het instrument. Hans Kox (1930) bleef wel voor orgel schrijven, het meest recent in Sonata da Chiesa (2003) voor viool en orgel. Net als zijn leermeester Henk Badings (1907-1987), die twee orgelconcerten en een reeks orgelwerken bijdroeg, componeerde hij daarnaast voor 31-toonsorgel.

Voor ‘reguliere’ componisten is het orgel dikwijls vreemd terrein

Maar Kox was dan ook organist. Dat schijnt een voorwaarde te zijn om voor orgel te kunnen en willen schrijven, wat niet onlogisch is. Voor ‘reguliere’ componisten is het orgel dikwijls vreemd terrein, en meer dan welk instrument ook is de ‘koning der instrumenten’ gebonden aan zijn biotoop van kerk en liturgie. De belangrijkste Nederlandse orgelmuziek werd geschreven door componisten met een gedegen kennis van het instrument en de haast onvermijdelijke confessionele achtergrond. Helaas wil het lot dat ook hun wereldlijke orgelwerken veelal zijn veroordeeld tot het geloofsdomein; het handvol concertorgels in de grote concertzalen wordt niet zeer intensief bespeeld. Zo blijven de organist en zijn werk vaak gevangen binnen de grenzen van hun territorium.

Dat geldt voor Jan Pietersz. Sweelinck (1561-1621), tot zijn dood stadsorganist van de Oude Kerk in Amsterdam, zo goed als voor zijn twintigste-eeuwse nazaten. De kamermuziek en de orkestwerken van Hendrik Andriessen (1892-1981), vader van Louis, zijn waarschijnlijk bekender dan zijn buitengewone orgelwerken, waaronder Thema en Variaties en de virtuoze Toccata van 1917.