Hij zou een medicijnenstudie volgen en als neurochirurg Alexander Zwaap naam maken. De Tweede Wereldoorlog en een exploderende carbidlamp zorgden ervoor dat zijn leven langs een ander pad verliep. Lex van Delden werd een sociaal bewogen componist en een van de belangrijkste naoorlogse muziekjournalisten van Nederland.

Dat de Joodse Van Delden na de Tweede Wereldoorlog zijn medicijnenstudie niet meer op kon pakken omdat hij door de exploderende lamp nagenoeg blind was geworden in zijn linkeroog, moet een gunstige speling van het lot zijn geweest. Als vanzelfsprekend stapte de man die vanaf 1953 officieel Lex van Delden heette, afgeleid van zijn verzetsnaam tijdens de oorlog, over op zijn andere passie: de muziek. Reeds op 11-jarige leeftijd schreef hij zijn eerste composities en het feit dat hij na zijn dood in 1988 jarenlang nauwelijks meer de concertpodia haalde, heeft niets te maken met zijn autodidacte status. Van Delden had slechts de pech dat hij de voorkeur gaf aan een meer gematigd idioom, terwijl ook Nederland in de loop van de jaren zestig overspoeld werd door de vloedgolf van de avant-garde. Natuurlijk vond hij, mede dankzij zijn goede band met diverse leden van het Concertgebouworkest, geregeld een podium, maar hij hoorde niet langer bij de mensen die het front van het Nederlands componeren vormden.

En dat is jammer, want Van Delden heeft een mooi-melancholische eigen stem van internationale allure. Hoewel Van Delden immer een tonale basis respecteerde, is hij in zijn werken geen laat-romanticus. In alles klinkt de twintigste eeuw door die wat de geesteshouding van Van Delden betreft dichter bij componisten als Bartók, Sjostakovitsj en Janácek ligt dan bij mensen als Schönberg en Webern. Het is ook een persoonlijke stem. De sociaal bewogen Van Delden spande zich niet alleen op cultureel-bestuurlijk vlak in voor de medemens (onder andere het Genootschap van Nederlandse Componisten, de auteursrechtorganisaties Buma en Stemra en het Nederlands Comité van de International Music Council), ook in zijn composities toonde hij zowel diepgeworteld mededogen als luid protest. In het orkestwerk In Memoriam (1953) verwerkte hij zijn indrukken van de grote watersnoodramp van 1953, in het oratorium De Vogel Vrijheid (1955) spreekt hij zich nadrukkelijk uit tegen de slavernij en in Canto della Guerra (1967) voor gemengd koor en orkest gebruikt hij een tekst van Erasmus om alles te veroordelen wat met oorlog te maken heeft.

Ook als er geen maatschappelijk of persoonlijk thema aan zijn werk ten grondslag ligt, zijn de sociale idealen van Van Delden duidelijk. Muziek, kunst is er boven alles om te communiceren met een publiek. Vandaar dat zijn oeuvre, in totaal zo’n 125 werken in velerlei genres, zonder ouderwets of gedateerd te klinken altijd direct aanspreekt. Zijn muziek klinkt zoals zijn vele recensies en artikelen in Het Parool zich laten lezen: kritisch, scherp soms, maar altijd met een enorme menselijke warmte en uitnodigend tot verstild luisteren of een verheffende dialoog.

Paul Janssen